વોટર લિસ્ટનું રિવીઝન (SIR) 4 નવેમ્બરના રોજ 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં શરૂ થયું. પશ્ચિમ બંગાળમાં વિરોધ છતાં બૂથ-સ્તરના અધિકારીઓએ 30.4 મિલિયનથી વધુ ફોર્મનું વિતરણ કર્યું છે.

જોકે, ભૂતપૂર્વ કૂચ બિહાર એન્ક્લેવના રહેવાસીઓએ જિલ્લા વહીવટીતંત્રને લગભગ 450 મહિલાઓના નામ સુપરત કર્યા છે. તેમને ડર છે કે તેઓ 9 ડિસેમ્બરે પ્રકાશિત થનારી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહી શકે છે.

આ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટ 11 નવેમ્બરથી મતદાર યાદીની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાની સુનાવણી કરવા માટે તૈયાર છે. આ મામલો મુખ્ય ન્યાયાધીશ બીઆર ગવઈની આગેવાની હેઠળની બેન્ચ સમક્ષ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે.

તમિલનાડુ સરકારની અરજીમાં દેશભરમાં SIR પ્રક્રિયાના અમલીકરણને પડકારવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટ પહેલાથી જ બિહારમાં SIR ની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર સુનાવણી કરી રહી છે.

ઓગસ્ટ 2015 માં 51 બાંગ્લાદેશી વિસ્તારોને ભારતીય મુખ્ય ભૂમિમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. તે વર્ષે વિસ્તાર વિનિમય પહેલાં ત્યાં રહેતી મહિલાઓનો વસ્તી ગણતરીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો કારણ કે તેઓ પહેલાથી જ પરિણીત હતા અને દેશના વિવિધ ભાગોમાં તેમના સાસરિયાઓ સાથે રહેવા ગયા હતા.

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે 1974ના ભૂમિ સરહદ કરાર હેઠળ ઐતિહાસિક વિસ્તારોનું વિનિમય થયું હતું. સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ ભારતીય સરહદ પર રહેતા બાંગ્લાદેશી વિસ્તારોના 15,856 રહેવાસીઓને નાગરિકતા આપવામાં આવી હતી.

તે જ સમયે, બાંગ્લાદેશમાં ભારતીય એન્ક્લેવમાં રહેતા 921 વધારાના રહેવાસીઓને પણ નાગરિકતા આપવામાં આવી હતી, જેઓ સરહદ પાર કરીને બાંગ્લાદેશ આવ્યા હતા.

ડીએમકેના સંગઠન સચિવ આરએસ ભારતીએ ૩ નવેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં SIR વિરુદ્ધ અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં આ પ્રક્રિયાને ગેરબંધારણીય, મનસ્વી અને લોકશાહી અધિકારો માટે ખતરો ગણાવ્યો હતો. SIR કલમ 14, 19 અને 21 હેઠળ સમાનતા, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને જીવનની ખાતરી આપેલા અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.

અરજીમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ઓછા સમયને કારણે, લાખો સાચા મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થઈ જશે, જેના કારણે તેઓ મતદાનથી વંચિત રહેશે.

તમિલનાડુમાં ઓક્ટોબર 2024 અને 6 જાન્યુઆરી, 2025 વચ્ચે એક ખાસ સુધારો (SSR) કરવામાં આવ્યો, જેમાં સ્થળાંતર કરનારા, મૃત્યુ પામેલા અને અયોગ્ય મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા. આ અહેવાલ 6 જાન્યુઆરીના રોજ પ્રકાશિત થયો હતો અને ત્યારથી તેને અપડેટ કરવામાં આવ્યો છે.

બંગાળના 294 વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં કુલ 80,681 BLO (બેન્જામિન વોટર્સ) SIR પ્રક્રિયા માટે ફોર્મનું વિતરણ કરવા માટે મતદારોના ઘરે જઈ રહ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, 7 નવેમ્બરના રોજ રાત્રે 8 વાગ્યા સુધીમાં રાજ્યમાં 30.4 મિલિયનથી વધુ ફોર્મનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્યમાં છેલ્લું SIR 2002 માં હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

આ દરમિયાન એશિયાના સૌથી મોટા રેડ લાઇટ વિસ્તારો પૈકીના એક, કોલકાતાના સોનાગાચી વિસ્તારની સેક્સ વર્કરોએ વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે તેમને કયા સત્તાવાર દસ્તાવેજોની જરૂર છે તે જાણવા માટે એક બેઠક યોજી હતી.

સોનાગાચીના આશરે 8,000 સેક્સ વર્કર્સમાંથી ઘણી દાયકાઓથી તેમના માતાપિતા સાથે સંપર્ક વિના રહી છે. તેઓ તેમની પાસેથી દસ્તાવેજો મેળવી શકતા નથી. નવા આવનારાઓ મતદાર યાદીમાં પણ નથી. તેમના માટે કામ કરતી NGO આ બાબતને ચૂંટણી પંચમાં અપીલ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે.

આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, છત્તીસગઢ, ગોવા, ગુજરાત, કેરળ, લક્ષદ્વીપ, મધ્યપ્રદેશ, પુડુચેરી, રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, ઉત્તર પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ SIR 2019 માં શરૂ થઈ ગયું છે. આ 12 રાજ્યોમાં આશરે 510 મિલિયન મતદારો છે. રાજકીય પક્ષો આ કાર્ય માટે 533,000 BLO અને 700,000 થી વધુ BLA તૈનાત કરશે.

SIR દરમિયાન BLO/BLA મતદારને એક ફોર્મ આપશે. મતદારે તેમની માહિતી ચકાસવી પડશે. જો મતદાર યાદીમાં બે જગ્યાએ નામ દેખાય, તો તેને એક જગ્યાએથી દૂર કરવું પડશે. જો મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય, તો એક ફોર્મ ભરવું પડશે અને તેને ઉમેરવા માટે સંબંધિત દસ્તાવેજો પૂરા પાડવા પડશે.